Anna Mostowska

Strach w zameczku

Fundacja FESTINA LENTE

Mecenasem tego wydania jest:

www.eLib.pl

OBJAŚNIENIE

Jeżeli nas bawią zdarzenia, które tylko samej imaginacji są płodem, tym więcej dla naszej rozrywki służyć powinny te, które nic w sobie nie zawierają prócz istotnej prawdy. Historyjka pod tytułem Strach w Zameczku jest z tego rzędu. Wszystko, co się w niej znajduje, w samej rzeczy stało się w domu moim. Myślałam, że oprócz zabawy może mieć jeszcze ten użytek, iż czytanie jej dowodzić będzie młodzieży skłonnej do łatwowierności ku rzeczom nadprzyrodzonym, jak mocno strzec się potrzeba zwodzących pozorów: i że nigdy w podobnej okoliczności nie trzeba żałować ani czasu, ani fatygi dla dojścia źródła mamiącego widma. Do tego wszystkiego, co się u mnie działo, najprostszych tylko użyto sposobów, cóż dopiero, gdyby najpiękniejsze z tych mamideł przywołano sztuki wyzwolone i nauki doskonałe; i jakież by nie można czynić cuda za pomocą chemii, fizyki i mechaniki? Najwięksi czarnoksiężnicy nic innego nie byli, tylko uczeni, Komusy i Pinetowie.

Inną jeszcze miałam pobudkę do wydania na świat tego zdarzenia. Wiele osób o nim słyszało, lecz jak powszechnie bywa, każdy rzecz tę przed niewiedzącym opowiadając, przydawał lub ujmował według swego upodobania, co nie zawsze się czyniło z zupełną słusznością dla aktorów tej sceny, może nawet i z krzywdą dla niektórych. Przechodząc na koniec z ust do ust stała się tak niepodobną do siebie i tak nieprzyjemną dla mnie samej, że znalazłszy teraz dogodną okoliczność opowiedzenia rzeczy tak jak była, nie omieszkam oddać jej do druku.

STRACH W ZAMECZKU

Powieść prawdziwa

Jest coś w człowieku, co nie może być odgadnionym i co nas prowadzi do chęci nabycia nadprzyrodzonych wiadomości. To wszystko, czego zrozumieć nie możemy, ma dla nas nieprzezwyciężony powab. Skoro nocne pomroki okryją niebo, a długie cienie przez niepewną poświatę, co gwiazdy rzucając, powstawać zdają się po ziemskiej przestrzeni, aliści wyobrażenia nasze, wystawiają nam tysiące mar, które żadnej istoty nie mają. Zdaje się nam, że widzimy, słyszymy; a gdy dojdziemy źródła mamiącej przyczyny, żałujemy, żeśmy się dowiedzieli, iż nic w tym nadprzyrodzonego nie ma. Przypisują najbardziej płci żeńskiej ten pociąg do łatwego wierzenia temu wszystkiemu, co tylko żywą ich imaginację bawi. Lecz to tak nie jest. Mężczyźni nie są uwolnieni od tego; cały rodzaj ludzki temu błędowi jest podległy, jeśli to jednak błędem nazwać można. Raczej myśleć by trzeba, że dusza nasza pojmuje istoty, które zmysłom naszym podpadać nie mogą, i że dla tego niepewne jest jej odgadnięcie, iż jej materialna powłoka przeszkadza jej zapewnić się w tym, co tylko wnosić teraz może. Że ten wniosek w głowie męskiej, równie jak i w kobiecej miejsce swe znajduje, rzecz aż nadto pewna, nawet dla tych, którzy najwięcej śmiałków udają i niczemu niewierzących chcą grać rolę. Próbą jest zdarzenie u mnie, które przytrafiło się kilka lat temu. To aż nadto dowodzi, że ludzie, jakiej bądź są płci, bądź jakiego wieku i jakiegokolwiek rozumu, wszyscy jednym podpadają słabościom i wszyscy zawsze uwierzą, kiedy sposobu znaleźć nie mogą, dociec, że to co za rzecz nadprzyrodzoną brali, jest jednak zdarzeniem naturalnym.

Byłam na wsi w towarzystwie dwóch osób, które chociaż pełne rozumu i wiadomości, jednak tak różnych między sobą charakterów, że w żadnej rzeczy zgodzić się nie mogli. To do różnych rozmów niewyczerpaną było dla nich pobudką. Ponieważ osoby są żyjące i może by im przykro było czytać swoje przezwiska i być wspomnianymi w tym zdarzeniu, zataję więc ich imiona, nadając im inne. Idalia, tak albowiem nazywać będę towarzyszkę mojej samotności, panna pełna rozumu i posiadająca tysiąc przyjemnych talentów. Edmond, człowiek charakteru melancholijnego, w pięknych naukach biegły, doskonały rysownik i z gruntu poczciwy. Oto są osoby, które od półtora roku na wsi żyjąc ze mną, składały obręb towarzystwa mego: przeciwność ich charakteru do mojej przyjemności dodawała, bo niezgodny ich sposób myślenia przeszkadzał smutnemu milczeniu. Gniewał nas często Edmond, gdy nam utrzymywał, że płeć nasza, nie może być użytą do tajemnicy, że się nadprzyrodzonych rzeczy boimy i gusłom wierzymy, a nigdy stale żadnego przedsięwzięcia do końca nie doprowadzimy. Nie wiem, jak długo by nam jeszcze równie przyjemne rzeczy rozprawiał, gdyby zwyczajna przygoda jednym razem nie przerwała tego gatunku rozmów i doprowadziła aż do zapomnienia wszystkiego, co się dotąd z nim działo.

Położenie mego mieszkania jest dzikie, zdaje się, że w tym miejscu ponura wróżka ulubione sobie założyła siedlisko. Puszcze, które końca zdają się nie mieć, góry, jeziora i dwa starożytne zamki: jeden na wyspie wśród jeziora, już od dawna zamieniony w smutny klasztor; drugi na kwiecistej łące jest położony: drzewa i różne rośliny obrosły te starodawne zabytki tych, którzy w tym miejscu panowali pod nazwiskiem Książąt Z...ch, tak się albowiem wieś ta zowie, która dawniej państwa tego stolicą była. Ten zamek był na wzgórku wyniesiony. Ledwo ślady znaleźć można, że tam kiedyś mury były. Wysokie wały gęstym obrosłe gajem i tak jak gdyby kunszt działał, to co dawniej w miejscu dziedzińca było, zostało wolne i tylko jak dla ozdoby gdzieniegdzie wyrosły drzewka: dwa tylko są wejścia do tego miejsca i to jedno na przeciw drugiego. Z jednej strony widzieć można niewielkie pólko, a za nim ciemną puszczę; z drugiej dostrzega się tylko obszerne jezioro i wyniosłą wieżę, na której zawieszone dzwony, kiedy niekiedy smutny wydając odgłos, powiększają melancholię, którą to miejsce wyraża. Tam, od tego czasu, jak los mi w tej wsi mieszkać przeznaczył, zawsze dla mnie było ulubionym miejscem, gdzie po długiej przechadzce spoczywać lubiłam. Wystawiłam tam szałas, który mnie ochronić może od burzy lub deszczów, gdy nazbyt długo w tym miejscu czas na czytaniu lub w myślach moich trawiąc, niepogoda mnie schwyci. Wieleż to razy tam bawiąc, przeszłe wieki snuły się przez myśli moje, wieleż to razy uniesiona gorącą imaginacją, zdawała mi się widzieć błąkające się cienie starożytnych mieszkańców tego niegdyś zamieszkałego miejsca, a teraz tak opuszczanego.

Lecz wkrótce zdarzenie nadzwyczajne, w rzeczywistość przemieniła marzenia tych, co to samotne ustronie uczęszczać lubili. Dnia jednego, według zwyczaju mego poszłam z książką do owego miejsca, dotąd od wszystkich mieszkańców Zameczkiem nazywanego, a że ranek niewypowiedzianie był piękny, kazałam tam zanieść moje śniadanie. Po wzięciu go czeladź moja oddaliła się i ja sama jedna zostałam. Czytałam bardzo długo i widząc po słońcu, że już południe minęło, zabierałam się wrócić do domu, gdym blisko siebie ujrzała kawalera na koniu. Był to Edmond, który powróciwszy z przechadzki i nie znalazłszy mnie w domu, domyślił się, żem pewnie w Zameczku bawiła i tam przybył. Wstałam, on chciał skoczyć z konia, lecz jęk, który zdawał się wyjść z ziemi między mną i koniem, wstrzymał go na koniu, a mnie do ziemi przykuł... Gdy pierwsze zdziwienie minęło, poczęliśmy szukać przyczyny tego niepojętego jęku, lecz usiłowanie nasze było nadaremne. Przebiegliśmy lasek cały, już to było w połowie września, liście opadały, przejrzeć można było z łatwością obszerne pole, które to miejsce otacza, zupełnie pod tę chwilę z żywiołów ogołocone, a choć wszystko jak na dłoni rozpoznać można było, nie ujrzeliśmy nawet przelatującego ptaka. Cichość powietrza, nie dozwoliła wnosić, aby wiatr wiejący pomiędzy drzewa dźwięk mógł jakiś wydać. Dzwony milczały, pora południowa mieszkańców w domu dla pożywienia trzymała. Zgoła żadna przyczyna, mimo wszelkich starań i wniosków, nie mogła nas nauczyć, co by ten okropny i przerażający jęk, o którym wątpić nie mogliśmy, że z ziemi prawie z pod nóg naszych wynikł, sprawić mogło.

Powróciliśmy do domu żywo tym przejęci zdarzeniem. Edmond szukał długo jeszcze fizycznych do tego przyczyn i na koniec lubo wyznał, że znaleźć ich nie może. Przystał na to równo z nami, że musiało jednak być coś takiego, czegośmy nie dostrzegli, lecz pewnie to samo powtórzone będzie, i może się nam powtórnie uda lepiej doścignąć tego, cośmy dotąd zrozumieć nie mogli.

Dzień cały i do późnej nocy strawiliśmy chwile na rozmawianiu o różnych przygodach równie jak ta niezrozumianych, takie rozmowy przyprowadziły opowiadanie rozmaitych opowieści o strachach. Edmond zwyczajem swoim przeczył bytu rzeczom zmysłom niepodpadającym, utrzymując, iż wszystko się naturalnie dzieje, tylko trzeba rzecz dobrze zgruntować. Idalia przystała na prawdę tego wniosku. Ja utrzymywałam, że mogą być istoty, które pod zmysły nam nie podpadają i przywiodłam na przykład zdarzenia w historii nam zostawione, jako widmo Pompejusza na brzegach afrykańskich, gdy mu się Geniusz Rzymu ukazał i śmierć jego mu przepowiedział; ten, który pokazał się Brutusowi; to co Pliniusz o niewolniku swoim dowodzi[1]; wiele innych podobnych. Lecz próżna moja była wymowa, Idalia i Edmond pierwszy raz ze sobą się zgodzili i usiłowali zbić zdanie moje. Ja przy nim trwale zostałam i tak rozeszliśmy się.

Nazajutrz każdy z nas zdawał się, iż o tym, co się stało i o tym, o czym tak wiele mówiliśmy, równie zapomniał. W dni kilka po tym ujrzałam Edmonda mocno pomieszanego. Szperał ciekawie po wszystkich pokojach i apartamentach; zdawał się liczyć osoby i wybadywać, jeśliby która z kobiet domowych nie wychodziła; wszystkie jednak znajdował na miejscu, każdą zatrudnieniem sobie powierzonym zaprzątniętą. Wypytywał się także bardzo ciekawie, jeśli ktoś mimo przejeżdżający nie przechadzał się w Zameczku, lecz że nikt nie był, że nikogo nie widziano, było powszechną odpowiedzią. Chcieliśmy dowiedzieć się przyczyny tego osobliwszego wypytywania się. Wzbraniał się z początku Edmond wytłumaczyć przed nami, lecz nie mogąc znieść dłużej sam w sobie swego zdziwienia, a nawet może i przestrachu, tak nam rzecz swą opowiedział:

– Pamiętno Paniom, jak dni temu kilka jęk słyszany w Zameczku, któregośmy dociec nie mogli, zaprzątnął nam głowy. Panie zdałyście się zapomnieć o tym, lecz inaczej ze mną się działo. Chciałem koniecznie odgadnąć tego przyczynę i z tego powodu co dzień na to miejsce chodziłem, lecz nic nie słyszałem ani widziałem. Dziś rano tą samą pobudką wiedziony, wszedłem do tego gaju, gdy oto prosto przeciw mnie ujrzałem siedzącą osobę pod szałasem. Postać jej była taka, żem wraz został przekonany, iż to żadna z was Panie być nie mogła, ile żem was obydwie tylko co w swoich pokojach zostawił. Ta postać trzymała na kolanach wielką księgę czarną. Zdawała się pilnie czytać, była przykryta od głowy aż do nóg ciemnym welurem: zdziwienie i ciekawość sprawiły, żem prędko poszedł ku niej, lecz szelest kroków moich przerwał jej czytanie. Obróciła się ku mnie, wstała, uczyniła kilka kroków poważnie i zniknęła między krzewinami. Bliziuteńko niej byłem, tylko com ją nie chwycił, a jednak nigdzie jej znaleźć nie mogłem, lubom długi czas bardzo strawił na jej szukaniu.

Idalia głośno się roześmiała, ja ścisnęłam ramionami:

– Byłeś w gorączce – rzekłam do niego – albo ducha ujrzałeś, a wszakże wręcz mi zawsze przeczysz, że są duchy?

Urażony Edmond urągającym się śmiechem Idalii, nic nie odpowiedział, lecz odszedł z twarzą ponurą i nic cały dzień do nikogo nie przemówił.

Krotko po tym, zabawiwszy według mego zwyczaju w tym samym Zameczku, wychodząc z niego, zapomniałam moją książkę, a znalazłszy Edmonda w bawialnym moim pokoju, prosiłam go, aby poszedł po nią, co on natychmiast uczynił, lecz ledwo w kilka godzin stamtąd powrócił. Pomieszanie jego było tak znaczne, gdy mi moją książkę oddawał, żem go spytała, jeśliby nie był chory lub czyli duch jaki znowu go w tym miejscu nie przywitał.

– Żartuj, Pani – rzecze do mnie – lecz to jest aż nadto pewne, że się coś nadprzyrodzonego w tym miejscu dzieje. Skoro wszedłem na wzgórek, alić oto postrzegam postać białą, która się zdawała nie tykać ziemi, stojącą naprzeciw mnie, w miejscu którym się po drugiej stronie z Zameczka wychodzi. Wiadomo ci, Pani, że od miejsca wejścia aż do tego, którym wyjść można, liczy się kroków sto trzydzieści. Postać na miejscu stała, mogłem widzieć doskonale całą jej kibić, która prawie przezroczysta się wydawała i cienkim pokryła białym welurem. Gdy pierwsze podziwienie minęło, pobiegłem szybko ku niej, a gdym na pół znajdował się drogi, postać obróciła się poważnie i bardzo powolnym schodząc krokiem, prawie w oczach moich zniknęła. Kilka godzin strawiłem na jej szukaniu, lecz, tak jak i pierwszego razu, na próżno usiłowałem znaleźć przyczynę tak nadzwyczajnego widma.

– Jesteś chory, biedny Edmondzie – odpowiedziałam z politowaniem. – Czytałam w jednym dzienniku niemieckim, iż pewien człowiek bardzo uczony przez czas długi widywał tysiące postaci, których nikt nie postrzegał. Zdawało mu się, że się z nim witają, do niego mówią i rady mu dają. W tym towarzystwie widywał równie osoby zmarłe i żyjące, znajome mu bardzo dobrze i wcale nigdy od niego niewidziane, a to równie w dzień i w nocy, w domu i na ulicy. Czasami natłok tak wielki mu się wydawał, iż widziano go przyciskającego się w kąt jaki stancji swojej, aby nie być przygniecionym. Trwało to póty, póki mądry doktor i wielki jego przyjaciel, dowiedziawszy się o tym, odwiedził go w tym celu, aby go przekonał, że to choroba. Dał sobie uczony człowiek wyperswadować i zezwolił na to, aby przyjaciel przedsięwziął jego uleczenie, po czym przez dni kilka brał chłodzące napoje, po tym mu mocno krwi upuszczono: podczas tej operacji, zdało mu się, iż nacisk w jego pokoju był nadzwyczajny, a ubiór cisnących się osób w kolorach bardzo jasnych i nawet lśniących, lecz pomału wszystkie te postacie blednieć poczęły, po tym podobne do cieniów się stały, na koniec zupełnie zniknęły. Odtąd nigdy już więcej nic podobnego nie widział. To zdarzenie, Edmondzie, mówi za moim wnioskiem: chorym być musisz. Czy żądasz, ażebym posłała po doktora?

Edmond słuchał mnie z cierpliwością, gdym skończyła.

– Nie – rzecze – bardzo pewny jestem, że to co po drugi raz już widzę, nie jest mamidłem wyobrażenia mego. Zmysły moje są zupełnie zdrowe i masa krwi mojej nie potrzebuje być umniejszoną.

– Więc zostajesz przekonany, iż ci się w tym miejscu coś nadzwyczajnego ukazuje?

– Jestem przekonany.

– Lecz za cóż ja nic nie widzę?

– Tego nie wiem – odpowie mi Edmond – ale ponieważ o tej samej porze, to jest między piątą a szóstą, postać mi się tu powtórnie okazała, bywaj Pani co dzień o tej godzinie w Zameczku, może równie jak i ja będziesz to widmo widziała.

– Zgoda – na to rzekłam.

Nazajutrz o naznaczonej porze kazałam, aby nam kawę tam zaniesiono i sami pierwej, to jest: ja, Idalia i Edmond udaliśmy się do Zameczku. Lecz ledwo na wzgórek wstąpiliśmy.

– Oto ona jest! – zawołał Edmond i tak jak piorun poleciał.

W moment po tym powrócił, mówiąc tonem pomieszanym:

– Znowu w oczach moich i kiedym prawie ją już miał schwycić, jak cień znikła.

– Kto? – zawołałyśmy obie.

– Alboście nic nie widziały?

– Nic, zgoła nic.

– To rzecz osobliwsza, jednak nigdy tak wyraźnie się nie ukazała. Co za piękna kibić! Co za kształt! Nie, ta istota śmiertelną kobietą być nie może.

– Zaręczamy cię, Edmondzie – rzeknę – żeśmy nic nie spostrzegły, lubo z największym natężeniem wlepiałyśmy uczy w to miejsce, gdzie powiadasz, żeś widział tak nadzwyczajne ukazanie się. Edmondzie, lękam się o twoją głowę.

Idalia mocno się śmiała.

– Otóż mężczyźni – rzecze – nam przypisują słabość wierzenia nadprzyrodzonym rzeczom; a oto kawaler, który w środku dnia strachy widuje.

– Idalio! – powie Edmond tonem urażonym. – Nie, zmysły moje nie są obłąkane, proszę poprzestać ten śmiech przegwizdujący.

Poznałyśmy, że Edmond był dotknięty. Powróciwszy do domu, strawiłyśmy całą noc prawie na dochodzeniu tak nadzwyczajnego zdarzenia.

Odtąd co dzień chodziliśmy do Zameczku. Rzadki był dzień, w którym Edmond widma tego nie postrzegł. Już nie biegł za nim, był do niego przywykł, lecz stał się smutnym i mocno zamyślonym. Prawie nigdy o czym innym nie rozmawialiśmy, jak o cudownej postaci lub Strachu w Zameczku, tak albowiem nazywaliśmy tę niepojętą postać, która dotąd jednak tylko oczom Edmonda widzialną była.

Już tak parę tygodni było upłynęło, gdy dnia jednego wchodząc do owego nowego zaczarowanego miejsca, Idalia krzyknęła głosem przerażającym:

– Oto ona! – i wtedy upadła na ziemię.

Przyskoczyliśmy do niej, twarz jej była blada jak najbielsza chusta, wielkie łzy z oczu jej spadały. Z trudnością ją podniesiono i do domu zaprowadzono. Gdy mówić mogła, spytaliśmy się, co było przyczyną jej przypadku.

– Wyznaję – rzecze tonem jeszcze strach oznaczającym – że byłam warta nagany, gdym się z Edmonda naigrywała. Widmo, które on widuje i mnie się pokazało.

Opis jej zupełnie był zgodny z opowieściami Edmonda.

– To dziwna – rzekł ten ostatni – właśnie dziś nic nie widziałem.

– I ja także nic nie spostrzegłem ani uczułem – rzeknie do nas głos cudzy – lubo leżałem na tym samym miejscu, gdzie się Strach ten ukazuje, i właśnie nade mną stać był powinien.

Na te słowa postrzegliśmy sąsiada, który ciekawy własnymi oczyma przekonać się o tym, o czym tak wiele słyszał, udał się przebrany w podłe odzienie i kilka godzin leżąc przebył, czekając pory tego ukazania się. Dziwiliśmy się jego odwadze. Nie łatwowierny sąsiad przysiągł, iż lubo w tym razie nic nie widział, póty ścigać będzie upiornego ducha, póki go wyśledzi. Prosiliśmy go wszyscy, aby trwał w tak chwalebnym przedsięwzięciu.

– Lecz niestety – dodaliśmy – stanie się z Waśnie Panem to co i z Idalią.

– Zobaczysz go zapewne, a kto wie, jeśli za swoje niedowiarstwo nie będziesz ukarany – dodał Edmond. – Spójrz na Idalię: oto chora z przestrachu, a jednak od początku wierzyć nie chciała.

– Wyznaj, Edmondzie – przerwałam – że mężczyźni nie umieją w niczym zachować pomiarkowania: dawniej przeczyłeś wszystkiemu, teraz przeciwnie, łatwowierność twoja granic nie upatruje. Niedawno tak mocno uprzędzony przeciw wszystkim objawieniom, nazywałeś naukę o duchach gorączką rozumu, a tych, co o niej pisali, omamiaczami szkodliwymi. Teraz nie tylko byt ich uznajesz, postępujesz dalej, dajesz im słabości ludzkie, w ich być zdolnymi zemsty. Edmondzie, bądź ostrożny, niezadługo uwierzysz w upiory.

– Cicho, cicho – rzecze Idalia. – Wieczne milczenie o tym. Jużem przekonana o wszystkim. Nie zgłębiajmy tej tajemnicy.

– I za cóż nie?

– Bo myślę, tak jak Edmond, że upiorne szperania mogłyby jakieś zło na nas ściągnąć.

Tu sąsiad pożegnał się z nami, a lubo każdy z nas udał się do spoczynku. Nie wszyscy jednak spokojnie spali. Edmond wyznał nazajutrz, że długo w nocy rozmyślał nad tym osobliwszym wypadkiem.

Dzień, który po tym nastąpił, był dniem zdziwienia dla wszystkich. Kilka sąsiedzkich osób, wszyscy domownicy udaliśmy się do Zameczku w gromadzie. Już dłużej nikt z nas wątpić nie mógł. Duch się wszystkim pokazał. Jedni w koło otoczyli byli to miejsce, drudzy na górę weszli, lecz wszyscy ujrzeli tą postać. Krzyk, pomieszanie było powszechne. Jedni pobiegli ku niej, inni jak wryci stali. Ci, co wkoło pilnowali, do środka różnymi stronami wbiegli. Nic ducha zmieszać nie mogło. Zszedł poważnie i w oczach wszystkich wsiąkł w ziemię, która go w sobie oczom naszym skryła.

Odtąd co dzień się ukazywał, mniej lub więcej dawał się widzieć. Czasem wzrost jego był mierny, czasem wysoki i imponujący. Ośmieleni i oswojeni z tak nadzwyczajnym gościem, gadaliśmy do niego, wołaliśmy go, lecz żadnego nie dał głosu. Zawsze w tym samym miejscu, zawsze milczący, zawsze cudownym sposobem niknący w oczach naszych, został dla nas niedoścignioną gadką.

Edmond w głęboką wpadł melancholię. Lękać się poczęłam, aby zdrowie jego nie ucierpiało. W pierwszych dniach młodości swojej kochał zapamiętale młodą i piękna kobietę, którą śmierć niewcześnie porwała. Rozgrzana imaginacja wyobraziła mu, iż to ona może jemu się ukazuje. Wkrótce ten błahy domysł stał mu się ulubioną istotą. Czekał godziny zwyczajnej z niecierpliwością, nie opuszczał jej nigdy i zawsze smutniejszy powracał.

Wieczoru jednego, gdyśmy każdy z osobna zanurzeni w myślach naszych siedzieli, usłyszeliśmy dźwięk gitary. Nie było podobnego instrumentu w całym domu. Podziwienie zdumiało nas wszystkich, przyłożyliśmy ucha i usłyszeliśmy głos bardzo przyjemny śpiewający następujące wiersze:

Wszystkim żywiołom, o przyjazna noco!

Ukrywaj bytność moją twoim cieniem,

Niech wszystkie twory uśpione twą mocą

Nieprzebudzone zostaną mym pieniem.

Głuche milczenie nakaż przyrodzeniu,

Niech jedna w całym ja czuwam stworzeniu.

O tej solennej i okropnej porze,

O której duchy zstępują na ziemię,

Błąkam w tym miejscu, aż dopóki zorze

Swym światłem ludzkie nie oświeci plemię.

Me udręczenie póty się nie skończy,

Póki kochanka duch z mym się nie złączy.

O wy, śmiertelni, których jest mniemaniem,

Że miłość w grobie kończy się koniecznie,

Niech los mój będzie dla was przekonaniem,

Że ten sentyment trwać powinien wiecznie!

Ty, który opłakujesz śmierć niewczesną moją,

Bądź pocieszony – jeszcze będę twoją.

– Co za głos! – zawołał Edmond, gdy harmonia nas zadziwiająca ustała.

Przypadek zrządził właśnie, że Edmond siedział pod oknem, pod którym głos i gitara słyszeć się dały. Chciał przez nie zobaczyć, ale było okiennicą przysłonięte.

Wtem kilka akordów i smutne z głębi serca wychodzące westchnienie zakończyło wszystko. Wybiegliśmy, lecz prócz wartowników nocnych żadnej żywej istoty nie było. Przebiegliśmy domy, dziedzińce, ogrody. Nigdzie ślad żaden nawet nie wyjawił nam tej tajemnicy. Wielu z ludzi cudzych i służących głos i instrument słyszało, lecz nikt nic nie widział, myśleli, że która z nas się bawi.

– O Boże! – mówił smutnie Edmond. – Cóż się to w tym domu dzieje!

Tu się zapomniał i jakby był sam jeden przed sobą wymawiał niewyraźne słowa, w których ten frazes zrozumieliśmy:

– Tereso! Czuła Tereso! Czekaj... Niedługo się złączymy.

Takie poruszenie mocne nas o obawę przywiodło. Fantastyczne jego mniemanie, że duch zmarłej kochanki do niego wraca, mogło go życie kosztować. Umyśliliśmy dać umysłowi jego zwrot jakikolwiek, aby na nowo zacząwszy tego zdarzenia dochodzić, czułość jego zawieszona, uczyniła przerwę szkodliwym na jego zdrowie wnioskom.

– Słuchaj, Edmondzie – mówiłam. – To widmo, te jęki, ten dźwięk dziś pod oknem tego pokoju słyszany, wszystko to jest sztuką sprawioną na omamienie niewiedzących, jakim to się sposobem dzieje. Tych sztuk działaczami my jesteśmy: ja i Idalia.

Edmond mocno się roześmiał.

– I jakże możecie myśleć, że nie widzę w waszych oczach przyczyny, dla której mnie to kłamstwo czynicie? Umiecie czarować – to aż nadto prawda – lecz czar wasz znajduje się w waszych oczach i przymiotach. Pozwólcie, abym w tym razie prosił was lepiej mnie umieć cenić. Jak możecie myśleć, gdyby przez czas tak długi igraszka udać się mogła, a jeszcze igraszka przez kobiety ułożona. Dawno same byście wyjawiły to mniemane cudo, gdybyście wy jego stwórczyniami były. Lecz oto nawet i w tym momencie widzę smutek na twarzach waszych. Dochodzę przyczyny, dlaczego żart ten przede mną w ten moment stroicie. Lękacie się, abym w nazbyt wielką nie wpadł melancholię, a może nie umarł... Sądźcie lepiej o męskim umyśle. Umiemy znosić wszystkie przygody życia naszego z męstwem i cierpliwością. Strach i straszliwe skutki jego są tylko dla kobiet, a nie zapominajcie, żem mężczyzna.

Po tej mowie sądziliśmy, że na próżno przedsiębierzemy przynieść jakąś ulgę jego umysłowi, zostawiliśmy to czasowi, który powinien był przynieść koniec tej przygodzie. Nic więc nie odpowiedzieliśmy Edmondowi, a Strach ukazywał się zawsze zwykłym sposobem, jednak znowu nie co dzień, lecz kiedy niekiedy, ale w dniach, w których go nie widziano, zawsze coś słyszano.

Jednej pogodnej nocy, siedząc pod oknami domu, otoczyła nas razem atmosfera, tak przyjemna, iż wonie, któreśmy uczuli, przechodziły to wszystko, co lubieżna wytworność mieszkańców Azji i nawet samej Arabii spłodzić może. Zachwycenie nasze najwyższego doszło stopnia, gdyśmy powtórnie usłyszeli akord gitary i tenże sam głos, lecz z góry i tak jakby z obłoków wychodzący, który te słowa czule i zwolna śpiewał:

Przedwiecznych duchów wy mnogie szeregi!

Z waszych rozkoszy na czas oderwana

Doznaję czucia, miłości potęgi,

Byłam szczęśliwą, tu byłam kochaną.

Córce powietrza, której otwarte są Nieba,

Na smutnym tym okręgu szczęścia szukać trzeba.

– Nie, to nie do wytrzymania! – zawołał Edmond.

Milczeliśmy wszyscy. Nie można było szukać, skąd głos wychodził, bo wyraźnie w powietrzu nad głowami naszymi słyszeć się zdał. Mamiąca zmysły, napełniona wonią atmosfera, noc cicha przyświecona tysiącami świateł, które Bóg na firmamencie zapalił, głos tkliwy i do duszy wdzierający się, mistyczne słowa niewidzialnego, czyli raczej powietrznego śpiewaka, solenne po tym milczenie... Wszystko duszę naszą najtkliwszym uczuciem przejmowało. Każdemu z nas chciało się upaść na kolana, czcić tę Wszechmocność, taką słodyczy napajać może serce śmiertelnych.

O, rozkoszy niepojęta, którą czułość napaja tych, co tym darem są napojeni! Nie! Dusze zimne i samoistne, wy jej pojąć nigdy nie będziecie mogli. Dla was to wszystko, co przyrodzenie ma pięknego, przenikającego i tkliwego, jest stracone. Wy nie żyjecie, byt wasz podobny do latorośli prowadzi was przez długą i krętą ścieżkę życia, bez wzruszenia, bez odmiany. Zlodowaciałe wasze uczucia nie przerywają nigdy jednostajności dni waszych. A gdy kres wszystkim przeznaczony przerwie pasmo dni waszych, żaden świadek zgonu waszego łzy nie uroni nad łożem waszym śmiertelnym, żadne serce tkliwe nie rzuci kwiatka na wasz grobowiec, nie zagrzeje zimnego kamienia, który pokrywa zwłoki wasze łzami gorącymi uczucia! Nikt was nie kochał, bo nikogo nie kochaliście! Żyliście, lecz nie czując! Przeszliście, nikt waszego bytu już nie pamięta. O, czułości! Święta cnoto serc poczciwych. Bez ciebie cóż byłoby przyrodzenie? Stworzenie całe byłoby niedoskonałe, ciebie Bóstwo zsyłając, dokończyło daru swego. Z tobą i przez ciebie jesteśmy szczęśliwi.

Tymi to uwagami przejęci, każdy z nas milcząc, udał się do swego spoczynku. Gdy dusza mocno przejęta, słowa w ten czas brakną. Wkrótce sen zawarł oczy nasze. Tysiące snów, lekkie obrazy dniowych zdarzeń i słodkich marzeń łudziły nas swoją przyjemną obłudą. A gdy słońce rozpędziło nocną pomrokę, zdarzenie, które się na jawie stało, zmieszało się z nocnymi marami, które uśpione zmysły przynoszą, i wszystko za sen poczytaliśmy.

Tyle nadprzyrodzonych zdarzeń zwróciło uwagę całej prowincji. Wiele osób umyślnie do mnie zjechało, aby się tym cudom przypatrzeć. Nie było nigdy innej rozmowy jak o Strachu w Z... Edmond jednym razem zdał się ocknąć z długiego swego marzenia.

– Nieba! – zawołał dnia jednego. – Cóż bym nie dał, gdyby teraz jakiś mądry teolog, dobry zarazem fizyk mógł tu przybyć!

Ledwo to wyrzekł, aliści jakby te słowa moc czarodziejską miały, usłyszeliśmy turkot kół, zajeżdża pojazd i z niego wysiada X. P., człowiek posiadający właśnie przymioty żądane przez Edmonda. Nie dał mu ten ostatni czasu przywitania gospodyni; już mu bez odetchnienia opowiada zdarzenie, które od pięciu lub sześciu tygodni zadziwia wszystkie okolice tego miejsca. Mądry i rozsądny słucha go z uśmiechem i po tym nas pyta, czy ów kawaler przy zdrowym umyśle. Odpowiedź nasza zastanawia uczonego człowieka. Prosi natychmiast o pojazd, w tym momencie będąc nadto zmordowanym, by mógł iść piechotą. Czynimy zadość jego żądaniu. Przybywa on na miejsce wyznaczone, lecz nic nie widzi. Szuka przyczyn fizycznych, jeśli jaka optyka lub ewaporacja nie czyni skutku, który ten błąd rodzi, lecz nic znaleźć nie może: czyni wszystkie próby, egzaminuje ściśle położenie, gaj, grunt; szuka w samej ziemi, jeśliby coś nie było, co by ekshalacją jakąś pod tym kształtem wydać mogło. Nic nie znajduje zgoła i powraca zadziwiony; wątpi w głębi duszy swojej, lecz przez grzeczność nie wyjawia skrytego swego mniemania. Wypytuje się u ludzi; żąda, aby mu Idalia obszernie jeszcze powtórzyła, co mu już po tysiąc razy Edmond objaśnił, i zamiast pojęcia czegoś, co raz bardziej ciemno w tym widzi. Ogłasza nam na koniec, że dni kilka z nami zabawi dla dojścia tak osobliwego i niepojętego trafunku.

Nazajutrz w porze, w której duch się ukazuje, co tylko w domu się znajduje, nam towarzyszy. W drodze szanowny mąż, roztropnymi uwagami zatrudnia nas:

– Religia – rzecze – każe nam wierzyć, że dusze od ciał oddalone modlitw naszych potrzebują. Kościół każe nam błagać Boga, aby kary ich zmniejszył i prędzej ich ku sobie przywołał. Modlić się trzeba, a duch nie ma przyczyny przypominać nam naszej powinności; poczciwy człowiek pełni ją; ten co religii nie ma, temu nadaremne byłyby takie upominki. Pismo Święte niektóre przykłady nam dowodzi, lecz teraz Bóg tych cudów nie potrzebuje. Dał nam prawdziwą religię; krwią nas swoją odkupił. Te cuda położyły tamę innym, nie trzeba, aby Bóg zwrot czynił przyrodzeniu, możemy być bez tego cnotliwi.

Podobne mowy nie były do smaku Edmonda ani tym wszystkim, którzy przez czas tak długi co dzień na ukazującego się ducha patrzyli. Przeczyli uczonemu. Ja i Idalia szłyśmy obok niego w głębokim zamyśleniu, smutek na naszych twarzach był widoczny. Spostrzegł go Edmond i według swego sposobu sobie go tłumaczył. Na koniec stanęliśmy w Zameczku. X. P. i Edmond szli na czele. Duch się swoim zwyczajem ukazał i zwykłym sposobem znikł z oczu o dziesięć kroków od X. P., który chyżo za nim pobiegł.

Zadziwiony X. P. nic nie mówił, zdawał się szukać przyczyny tego, co zobaczył. Oddalił się od miejsca sceny, usiadł pod szałasem i znowu wypytywać się począł o niektóre szczegóły. Ludzie przytomni rozbiegli się, głębokie w tym miejscu panowało milczenie; głos tylko uczonego człowieka i odpowiedzi Edmonda słyszeć się dawały. Zamyślona zeszłam ze wzgórka, z którego duch schodził i tak cudownie niknął. Ledwo byłam na dole, aliści krzyk mój ściągnął wszystkich, nie tylko X. P., Edmonda, Idalię, lecz i tych, którzy wkoło Zameczku chodzili i o tym rozmawiali, co po tyle razy oczyma swymi już widzieli. Gdy wszyscy mnie otoczyli, pokazałam im, że odkryłam koniec deski, który darnią zdawał się być pokrytym.

– Coś to być musi – rzeknę – pod tą deską. W podobnej okoliczności nic zaniedbanym być nie powinno.

Edmond wziął swą laskę, podkłada ją pod deskę przeze mnie wskazaną.

– Boże! – rzecze ten człowiek, niedawno jeszcze tak niczemu niewierzący, a teraz drżący z tysiącznych poruszeń, których sam sobie wytłumaczyć nie mógł. – Boże Wszechmocny! I cóż... my... tu... znajdziemy.

Wtem podnosi wielkie wieko: była to zapadnia. Jama się odsłania, a w niej postać zupełnie biała... Ręce wyciągnięte, rysy twarzy przewrócone przez konwulsyjne targania. Wargami drżącymi Edmond mocnym zawołał głosem:

– O nieba! Co ja widzę?

Odrzuca wieko. Jeden moment podziwienia, przestrachu; drugi, co za nim następuje, przyprowadza uwagę. Poznaje przezroczystą zasłonę, że ją ludzka ręka utkać musiała. Zdziera ją z owej postaci i odkrywa... Cóż? Piękną głowę, lecz głowę należącą do śmiertelnej kobiety! Jednym słowem, poznaje Marcysię, ładną garderobianą, pozostającą na usługach Idalii. Śmiech powszechny dał się słyszeć. X. P. śmiał się z nami. Edmond, przywrócony do przytomności, poznaje potrzebę udania, że się śmieje jak i drudzy.

– Wybacz Panie – rzeknę do szanownego X. P. – Wybacz nam, żeśmy cię uczyniły świadkiem tej dziecinnej igraszki. Kosztowało mnie niezmiernie, żem ci się wczoraj jeszcze odkryć nie mogła. Niezmordowana czynność Edmonda nie zostawiła nam jednego wolnego momentu. Znam uszanowanie, które ci winnam; ten sentyment łączy się do wdzięczności. Lecz w tym zdarzeniu mniemaliśmy, iż ponieważ Edmond nie dał nam czasu prawdy ci odkryć, to zdarzenie zabawi ciebie i długie chwile wiejskie skróci.

– Nie gniewaj się, Edmondzie – rzekła Idalia. – Wszakże nieraz ci powiadałyśmy, że się zemścimy.

– A to za co? – powie X. P.

– Kawa gotowa – rzeknę – idźmy ją wypić, potem ci opowiemy, szanowny przyjacielu, przyczynę tej zemsty, która jednak zawsze za pierwszy cel zabawę miała.

Gdyśmy wszyscy usiedli, a czeladź się oddaliła, prosił mnie powtórnie X. P. i Edmond, abym opowiedziała, jakim sposobem potrafiłyśmy przez czas tak długi tak wielu ludzi utrzymać w mniemaniu, że się duch prawie codziennie i na jednym zawsze miejscu ukazywał.

– Najłatwiejszym sposobem – rzekłam – dół wykopany w ziemi, zapadnia misternie zrobiona i tak darnią zręcznie przykryta, że ją rozpoznać od ziemi, co ją otacza, nie można było. Oto cały mechanizm do tego użyty. Dwie dziewczyny niejednostajnego wzrostu kolejno grały role ducha. Ubrane w odzienie przezroczyste, z daleka nadzwyczajną postać miały, a nierówność wzrostu sprawiała odmianę, do której imaginacja dodawała. Przychodziły i odchodziły drogą nieużywaną. Sekret, do którego dwóch tylko mężczyzn użyłam, a pięć kobiet, dokonał reszty. Pięć kobiet! Słyszysz, Edmondzie? Powinno to być próbą, że płeć nasza równie utaić może tajemnicę, jak i wasza. Oto sposób, jakim się ta rzecz udała, teraz powiem przyczynę naszej zemsty: Edmond utrzymywał, że my nie posiadamy przymiotu milczenia; że skłonne jesteśmy do przykładania wiary rzeczom nadprzyrodzonym i nie mamy ani dosyć stałości umysłu, ani dosyć odwagi szukać źródła rzeczy na pierwszy pozór niedościgłych.

Przekonałyśmy w tym zdarzeniu nie tylko Edmonda, lecz cały rodzaj męski, że milczeć umiemy, a że przeciwnie mężczyźni równie z nami skłonni są wierzyć w ukazanie się duchów i że gdy się ich imaginacja zapali, nie gruntują istoty, lecz dają się z łatwością uwodzić przez mamidła.

Czas, aby ludzie obojga płci obopólną oddali sobie słuszność; kobiety czy mężczyźni, wszyscy ogólnie posiadamy jednostajne przymioty i te same przywary. Płcią tylko się różnimy, a nie mając nic sobie do wymówienia, będąc we wszystkim sobie podobni, szanujmy jedni w drugich, co jest warte pochwały, a błędy nasze wzajemnie wybaczajmy.

Pozostaje mi jeszcze wytłumaczyć ducha śpiewającego pod oknem i na powietrzu. Tu nic innego nie było prócz śpiewaczki, która po świecie chodząc z mężem, na chleb zarabiała. Tę zatrzymałam pierwszego razu nauczywszy ją piosenki potajemnie i po odśpiewaniu owej wysłałam ją nocną porą. Za jej powtórnym przejazdem toż samo wykonała już nie pod oknem ani na powietrzu, jak się słuchającym wydawało, lecz na dymniku pod dachem; co większą jest próbą, że bardzo prostych potrzeba sposobów do omamienia umysłu, gdy imaginacja dopomaga.

Ta historia w oczach tylu świadków dziejąca się byłaby przez nas może puszczona w świat i pomnożyłaby mnóstwo podobnych zdarzeń, które pewnie jak i tu nie miały innego fundamentu, lecz nie chciałyśmy także przez to zdarzenie powiększać źródła dla przesądów, świadectwo bowiem takich jak my osób zachwiać by mogło niejeden umysł zdrowy, a nade wszystko przytomność twoja, Panie, i uszanowanie, któreśmy ci winne, przynagliły nas położyć tamę tej zabawie. Daruj, Edmondzie, i wyznaj, że ci ten żart nieraz przyjemne sprawił marzenia, a dusze tkliwe z łatwością je pojmą.

[1] Pliniusz Młody pisze w liście swoim do przyjaciela, że dwie mary w białych szatach ogoliły jego niewolnika, gdy on był uśpiony. Co od innych niewolników widziane było.

Strach w zameczku

Spis treści

Karta tytułowa

Mecenas

OBJAŚNIENIE

STRACH W ZAMECZKU

Karta redakcyjna

Anna Mostowska

Strach w zameczku

Redakcja: Anna Ołdak

Projekt okładki: Jolanta Karwowska -

Studio Ożywiania Książki KARTALIA

© Copyright by FUNDACJA FESTINA LENTE 2013

Warszawa 2013

ISBN 978-83-7904-372-9, Festina 2013

Fundacja Festina Lente

Ul. Nowoursynowska 160 B/7

02-776 Warszawa

www.festina-lente.org.pl

www.chmuraczytania.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl